مصدق و کودتا

۲۸ مرداد ۱۳۳۲ یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین روزهای تاریخ معاصر ایران است؛ روزی که دولت دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیر وقت ایران، پس از ماه‌ها کشمکش سیاسی و بحران داخلی و خارجی سقوط کرد.

مصدق برای بسیاری از ایرانیان نماد ملی‌شدن صنعت نفت و تلاش برای استقلال سیاسی و اقتصادی ایران بود. در دوره نخست‌وزیری او، مسئله نفت ایران به یک بحران بزرگ بین‌المللی تبدیل شد و اختلاف میان دولت ایران، بریتانیا و دربار شدت گرفت. در همین فضای پرتنش، اختلافات سیاسی داخلی، فشارهای اقتصادی، فعالیت گروه‌های مختلف و نقش قدرت‌های خارجی، کشور را به سمت بحرانی عمیق‌تر برد.

کودتای ۲۸ مرداد با نقش‌آفرینی نیروهای داخلی و حمایت و دخالت سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا انجام شد و در نهایت به سرنگونی دولت مصدق و بازگشت قدرت سیاسی بیشتر به شاه انجامید. پس از کودتا، مصدق محاکمه و سپس سال‌های پایانی زندگی خود را در حصر و محدودیت گذراند.

اما اهمیت ۲۸ مرداد فقط در آنچه در همان روز اتفاق افتاد خلاصه نمی‌شود. این واقعه تأثیری عمیق بر رابطه جامعه ایران با سلطنت، غرب، سیاست خارجی و مفهوم استقلال گذاشت و خاطره آن برای دهه‌ها در ذهن و حافظه تاریخی ایرانیان باقی ماند.

امروز، بیش از هفت دهه بعد، هنوز درباره علل، بازیگران، مسئولیت‌ها و پیامدهای ۲۸ مرداد بحث می‌شود. شاید همین ماندگاری نشان می‌دهد که کودتا فقط یک تغییر دولت نبود؛ نقطه‌ای تعیین‌کننده در مسیر تاریخ سیاسی ایران بود.

مصدق برای برخی، نماد مبارزه برای حاکمیت ملی است؛ برای برخی دیگر، سیاستمداری با تصمیم‌ها و اشتباهات قابل بحث. اما فارغ از قضاوت‌های متفاوت، نمی‌توان نقش او و واقعه ۲۸ مرداد را در شکل‌گیری تاریخ معاصر ایران نادیده گرفت.

تاریخ را باید به یاد آورد؛ نه برای ماندن در گذشته، بلکه برای فهمیدن اینکه چگونه گذشته، امروز ما را ساخته است.